05:37 | 17/11/2014

Ngôi nhà cộng đồng các dân tộc Đông Nam Á

(LV) - Từ lâu, “nhà Rông” đã trở thành một thuật ngữ quen thuộc để chỉ một công trình kiến trúc cộng đồng của các dân tộc Tây Nguyên và ở khu vực Đông Nam Á, nhiều dân tộc ít người cũng có những không gian sinh hoạt chung của làng.

Nhà Rông - Nơi dành cho sinh hoạt cộng đồng

Ngay từ những thập niên đầu thế kỷ XX, các nhà nghiên cứu phương Tây và Việt Nam đã có những khảo tả và điều tra nghiên cứu về chức năng, hình dáng nhà Rông của các dân tộc Tây Nguyên.

Trong công trình “Nhà Rông các dân tộc Bắc Tây Nguyên” (Nxb.KHXH, Hà Nội, 1991), nhà nghiên cứu Nguyễn Khắc Tụng và Nguyễn Hồng Giáp đã khái quát chức năng quản lý buôn làng, nhà Rông như là một trụ sở của bộ máy quản trị, như là trung tâm chỉ huy chiến đấu, một trung tâm chỉ đạo sản xuất, một hội trường lớn và như một nhà khách. Với chức năng đào tạo thế hệ trẻ, nhà Rông như một nhà tập thể của những người con trai chưa và không có vợ, là trường học của thanh niên, như một câu lạc bộ. Với chức năng bảo tồn truyền thống và nơi thực hành những nghi thức tôn giáo tín ngưỡng, nhà Rông như một trung tâm sinh hoạt tôn giáo tín ngưỡng của dân làng và nhà Rông còn mang chức năng như một trung tâm cộng cảm.

Ở Tây Nguyên, nhà Rông (hay nhà chung của làng) của các dân tộc, có những biểu hiện về hình dáng, quy mô và cả chức năng nữa rất khác nhau. Nếu nhìn trên bản đồ Tây Nguyên, chúng ta thấy nhà Rông chỉ tập trung chủ yếu ở nửa phía Bắc của khu vực Bắc Tây Nguyên. Mặc dù không có một công trình kiến trúc mang tính biểu trưng lớn như những nhà Rông của các dân tộc Ba Na, Xơ Đăng ở Bắc Tây Nguyên, nhưng làng của nhiều dân tộc trên Tây Nguyên đều có một khoảng không gian chung kiểu như nhà Rông dành cho những sinh hoạt cộng đồng. Đó là phần không gian thuộc nửa trước (phần Gah) của nhà dài (đặc biệt là nhà dài của Trưởng làng) của người Ê Đê. Phần Gah này là nơi diễn ra các sinh hoạt cộng đồng, là nơi tiếp khách, là nơi nghỉ của khách xa tới làng… Đó là phần Gưl của ngôi nhà lớn của người Cor là nơi dùng làm chỗ sinh hoạt cho đàn ông tiếp khách, uống rượu, cúng, ngủ đêm, đánh chiêng…

Nhà Rông - Nơi diễn ra các sinh hoạt cộng đồng dân tộc vùng Bắc Tây Nguyên
Nhà Rông - Nơi diễn ra các sinh hoạt cộng đồng dân tộc vùng Bắc Tây Nguyên.

“Ngôi nhà chung” ở Đông Nam Á

Không chỉ ở Tây Nguyên, mà ở khu vực Đông Nam Á, nhiều dân tộc ít người cũng có những không gian sinh hoạt chung của làng như kiểu nhà Rông.

Mỗi làng của người miền núi Boontoc sống trên đảo Luzon của Philippines thường được chia thành 10 - 15 khu vực được gọi là ato. Mỗi ato là một đơn vị cư trú của những người cùng tộc họ, có ranh giới rõ ràng và có tên gọi riêng. Trung tâm nghi lễ và sinh hoạt cộng đồng của ato là một sân đá, ở đó có những chiếc ghế đá để mọi người ngồi khi hội họp và những chiếc cột lễ, những bếp lửa. Cũng tại khu vực sân làng này, có ngôi nhà công cộng của ato - nơi những chàng trai, những người đàn ông chưa vợ đến ngủ. Trong ngôi nhà công cộng này, hội đồng bô lão thường tiến hành những cuộc họp của mình. Ngoài ngôi nhà công cộng ra, mỗi ato còn có một ngôi nhà gọi là “olang” dành cho những cô gái và phụ nữ chưa chồng tới ngủ. Tối tối, các chàng trai trẻ, những người đàn ông chưa vợ thường đến olang để tìm bạn đời. Vì không được phép lấy nhau trong dòng tộc, nên thông thường, các chàng trai của ato này phải đến các olang của các ato khác để tìm bạn gái.

Người miền núi Iphugao trên đảo Luzon của Philippines cũng có ngôi nhà dành cho phụ nữ như olang của người Bôntoc. Ngôi nhà đặc biệt đó của người Iphugao mà mỗi làng đều có được gọi là agamang. Khác với các tộc người láng giềng, những ngôi nhà chung dành cho phụ nữ được làng làm, thì ở người Iphugao, ngôi nhà amagang nhiều khi đơn thuần chỉ là một ngôi nhà nào đó bị bỏ không, hay là ngôi nhà của một phụ nữ góa chồng. Tối tối, những cô gái, những phụ nữ chưa chồng thường đến tụ họp tại agamang. Còn các chàng trai và những người đàn ông chưa vợ thì đêm nào cũng đến đây để tìm bạn tình.

Không chỉ ở Philippines, rất nhiều các dân tộc miền núi của Indonesia cũng có những không gian hay kiến trúc công cộng của làng. Tại mỗi làng của người Minangcabau ở Sumatra đều có một loạt những công trình công cộng quây quần xung quanh khu chợ làng. Đó là nhà Balai, nơi họp của hội đồng già làng, nơi ngủ của những người đàn ông chưa vợ. Đó là nhà thờ và trường học Hồi giáo.

Ngoài khu vực Đông Nam Á hải đảo ra, trong khu vực lục địa, không ít các dân tộc miền núi có các ngôi nhà chung của làng như kiểu nhà Rông Tây Nguyên. Ví dụ, người Va ở Myanmar đều có ngôi nhà chung tại mỗi làng. Trong ngôi nhà này, cất giữ chiếc trống lớn của làng.

Những nét tương đồng

Từ cái nhìn rộng hơn về chức năng của không gian kiểu nhà Rông Bắc Tây Nguyên, có thể thấy:

Những tộc người mà tổ chức hạt nhân của họ (như buôn, làng) ít có quan hệ (do hoàn cảnh địa lý, xã hội và tộc người) với các khu vực sinh sống khác của các buôn làng hay tộc người khác thường có trong mỗi đơn vị cư trú của mình một không gian sinh hoạt cộng đồng chung. Trong không gian này, người dân tiến hành các công việc của tập thể, họp hội đồng bô lão, tổ chức các nghi lễ tôn giáo - tín ngưỡng, làm nơi cho trai gái tìm hiểu, nơi trao đổi hàng hóa, làm nơi phòng thủ khi xảy ra chiến tranh làng mạc.

Trong cái không gian công cộng đó, tùy theo những chức năng mà cộng đồng cần thiết, sẽ mọc lên những kiểu công trình kiến trúc mang tính công năng, như dãy ghế đá dành cho các đại diện gia đình và dòng họ ngồi họp, như trường hợp ở một số tộc người thiểu số ở Philippines, những nhà ở công cộng dành cho đàn ông và đàn bà chưa và không có gia đình… Những công trình kiến trúc đó có thể tách biệt hoặc cũng có thể nhập vào thành một hoặc hai đơn vị. Trường hợp của các dân tộc Bắc Tây Nguyên, các chức năng công cộng hầu hết được tổ chức trong không gian của một hoặc hai nhà Rông và khoảng không gian quanh nhà Rông (có thể gọi là quảng trường của làng).

Nếu hoàn cảnh thay đổi, nghĩa là khi đơn vị xã hội hạt nhân (buôn, làng) mở rộng và có quan hệ tiếp xúc rộng rãi và thường xuyên với các đơn vị cư trú xung quanh và hòa nhập vào guồng máy của một thể chế xã hội lớn hơn, thì nhiều chức năng của không gian cộng đồng kiểu như nhà Rông sẽ hoặc mất dần các chức năng, hoặc bị thay thế bằng các kiểu không gian cộng đồng khác, như nhà dài của người Ê Đê và người Gia Rai.

PGS. TS Ngô Văn Doanh
Ý kiến bạn đọc
Họ và tên  
Email    
Tiêu đề  


Captcha
Mã xác nhận  
Phản hồi  
 Off  Telex  VNI  VIQR
Tài liệu đính kèm: (.gif, .jpg, .png, .jpeg, .doc, .docx, .xls, .xlsx, .zip, .rar)
 
Ngày Xuân đi hội/ Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam với các lễ hội mùa xuân
Nhớ Tết xưa/Tết đông của người Hà Nhì/ Bánh tẻ Phú Nhi rộn ràng đón Tết
Làng Việt còn mãi/ Kéo co ngồi - Di sản độc đáo giữa lòng Hà Nội
Tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò của văn hóa đối với sự phát triển xã hội/Điểm hẹn văn hóa - Còn lâu!/ Điện ảnh Việt hội nhập với thế giới
Phát huy giá trị di sản vì sự nghiệp phát triển bền vừng/ Không gian trải nghiệm văn hóa " ba trong một"
Loading
Langvietonline.vn
1 2 3 4 5
Review This Site