22:08 | 13/02/2017

Làng Việt thời Hùng Vương

(LV) – Không phải ngay từ đầu loài người đã sống với nhau thành “Làng”. “Làng” là một phạm trù cư trú chuyên biệt của những quần cư chăn nuôi, nông nghiệp, bắt đầu xuất hiện từ thời đại đá mới, cách chúng ta chừng chục ngàn năm trước.

>>> Chùa Bổ Đà - Chốn tâm linh cổ kính 

Những nhu cầu “chung” gắn liền với một vùng lãnh thổ sinh sống nhất định đã gắn kết những gia đình đồng huyết, cận huyết, thậm chí khác huyết tộc thành một đơn vị cư trú mới, với sự ràng buộc mang tính chất cả huyết tộc lẫn “láng giềng”.

Trên đất nước ta, “làng” đã xuất hiện cùng với dấu tích cộng cư của những người trồng lúa nước quảng canh thuộc bình tuyến thời gian Phùng Nguyên, cách ngày nay khoảng 4000 năm. Khi đó, đất rộng, phì nhiêu đã khiến những người làm lúa dễ dàng chọn những vùng đất phì nhiêu, canh tác thuận lợi, khiến cho họ đạt nhanh thặng dư lương thực với lối trồng lúa đơn giản của mình: kiểm soát mực nước, làm sạch cỏ, sới đất và vãi hạt. Dấu hiệu thặng dư lúa khi đó đã để lại ở sự dư thừa thời gian và lao động một cách ổn định cho các ngành nghề phi lương thực phát triển. Điều mà không mấy khi tìm thấy ở những cộng đồng săn bắt hái lượm.

Rìu bằng đồng, dụng cụ sản xuất của cư dân Đông Sơn
Rìu bằng đồng, dụng cụ sản xuất của cư dân Đông Sơn.

Bằng thực nghiệm, các nhà nghiên cứu đã có thể tính được số thời gian “nông nhàn” của họ bằng số thời gian và lao động dùng cho khai thác, ủ trộn đất, nặn đất tạo ra hàng vạn đồ gốm với hàng triệu động tác đập, vẽ, chấm tạo hoa văn trước khi nung thành những tác phẩm gốm Phùng Nguyên, Hoa Lộc, Long Thạnh... không phải chỉ để dùng cho cuộc sống hàng ngày mà cho cả thánh thần và trao đổi với đồng loại săn bắt hái lượm trên các vùng núi, biển không trồng lúa. Con số thặng dư này còn giúp xuất hiện những lao động, xưởng thủ công đan lát và nhất là lao động cho nghề làm đá trang sức và công cụ. Đến khoảng đầu Công nguyên, số thóc thặng dư dùng để nộp thuế cho mỗi lao động trồng lúa ở Giao Chỉ, Cửu Chân đã được ghi chép tối thiểu là trên 700 kg thóc dưới thời Tây Hán...

Thời kỳ mà các nhà khảo cổ học phát hiện và khai quật được rất nhiều làng lúa sớm như vậy trùng với thời kỳ xuất hiện những huyền thoại về tiên tổ và những câu chuyện gắn với đời sống của người Việt: Chuyện Kinh Dương vương đi tuần phương nam, chuyện Âu Cơ - Lạc Long Quân, chuyện về vua Hùng và bộ Văn Lang tạo nước, chuyện Sơn Tinh - Thủy Tinh, Thánh Gióng, Chử Đồng Tử, Mai An Tiêm cho đến cọ sát Hùng - Thục với sự thiết lập nhà nước Âu Lạc gắn theo truyền thuyết xây thành với trợ giúp của thần Kim Quy, về Nỏ Thần, tướng thần Cao Nỗ, truyện bi ai Trọng Thủy - Mỵ Châu... Phát hiện khảo cổ học đã khiến màn khói huyền thoại sử thi Việt mà mãi đến thế kỷ XIII - XIV mới được ghi lại, trở nên có nền tảng khoa học thực sự. Thay vì phải dùng những thuật từ chuyên môn không dễ cho nhiều bạn đọc, như “bình tuyến Phùng Nguyên”, “văn hóa Đồng Đậu, Gò Mun, Đông Sơn” tôi chọn một từ bao quát là: “Thời Hùng - Thục” hay “thời Văn Lang - Âu Lạc”.

Trống đồng Ngọc Lũ, hoa văn trang trí mô tả nhiều hoạt động của cư dân nông nghiệp
Trống đồng Ngọc Lũ, hoa văn trang trí mô tả nhiều hoạt động của cư dân nông nghiệp.

Làng xóm thời Hùng - Thục có thể bao gồm ba loại hình căn bản, tương thích với ba loại địa vực sinh sống của người đương thời mà khảo cổ học đã phát hiện. Làng ở trên những đượng cát cao khô ven biển, như Hoa Lộc (Thanh Hóa), Mán Bạc (Ninh Bình) hay trong những thung lũng núi khép kín như Xóm Trại, làng Vành ở Mường Vang (Hòa Bình). Nhưng thường thấy nhất đó là những làng trồng lúa nước trên triền đất ẩm ven đồi, gò, đồng, đượng. Đây là thế đất lý tưởng cho lối canh tác lúa thời kỳ đầu không phải cạnh tranh đất lúa vì loại đất này rất gần với sinh thái tự nhiên của cây lúa.

Khi nghiên cứu làng lúa 3.500 tuổi ở Xóm Rền (Phú Thọ) và Đông Tiến (Thanh Hóa) tôi nhận ra những ngấn nước dao động hàng năm dập dình ngay sát chân làng. Ở Xóm Rền, có một bờ ngăn chỉ rộng 80 - 100 cm và cao 60 - 70 m phía sát mé nước chân thung lũng. Độ phì nhiêu của đất do phù sa hàng năm và chất thải của người, gia súc trong “làng” mang lại. Người nông dân đương thời thực sự khá nhàn khi chỉ phải lo làm cỏ, diệt côn trùng và thu hoạch lúa thôi. Xét trong câu châm ngôn nghề lúa: “Nước, Phân, Cần,Giống” thì hai thứ quan trọng hàng đầu là nước và phân thời này đều đã được trời cho sẵn rồi.

Thực hành nghi lễ Giỗ tổ Hùng Vương
Thực hành nghi lễ Giỗ tổ Hùng Vương. Ảnh: Trung Kiên

Vẻ đẹp và chau truốt của gốm và đá Phùng Nguyên cho thấy một đời sống phong lưu, lãng mạn. Năm 1978 tôi được Viện Khảo cổ học giao phụ trách thư ký đề tài Nông nghiệp sớm ở Việt Nam. Theo quan điểm duy vật biện chứng marxit, chúng tôi đã rất tập trung tìm kiếm “nông cụ”, vũ khí và xương răng động vật kéo như trâu, bò thời này, nhưng hầu như khá hiếm thấy. Có vẻ chúng được làm bằng tre gỗ và đã tan mất hết trong đất chăng. Có thể! Nhưng rõ ràng hơn vẫn là những hạt lúa dạng bầu giống lúa nếp, tượng đầu gà, bò, lợn, chó... sinh ra trong một môi trường sinh thái vô cùng thuận lợi và những vật dụng, trang sức đá, gốm tinh tế, lộng lẫy. Những làng xóm nông nghiệp thanh bình và giàu có như vậy kéo dài đến tận thời Âu Lạc, khi đời sống nông nghiệp lúa được khắc họa đặc trưng bởi hình tượng những người giã, sàng gạo bên cạnh đàn gà ăn quẩn cối xay và nhà kho chứa đầy thóc. Họ làm gạo để chuẩn bị cho một nghi lễ mà ở đó mọi người mặc đồ hóa trang với lông chim, ngọn lau chúc rượu nhau trên nhà sàn trong giai điệu trống đồng và điệu nhảy vòng tròn với người ôm khèn, vung giáo múa rìu đung đưa xuyên đêm bất tận.

Làng nông là môi trường đặc biệt phát triển cho tư duy thờ mẫu và phồn thực. Người làm nông sống và làm giàu nhờ sự sinh sôi nảy nở của cây, con. Biểu trưng nhất cho hiện tượng đó là Mẹ, bởi trong tư duy trực diện nguyên thủy, Mẹ là người sinh ra con người và vạn vật. Thờ cúng Mẹ và mong cầu vạn vật phồn thực gắn chặt với tư duy tâm linh và nghệ thuật nguyên thủy đương thời. Nghệ thuật Đông Sơn đã kịp để lại cho chúng ta cả hình tượng lẫn âm hưởng rõ nét của một xã hội dựa trên những làng lúa đó.

TS. Nguyễn Việt (Giám đốc Trung tâm Tiền sử Đông Nam Á)

Ý kiến bạn đọc
Họ và tên  
Email    
Tiêu đề  


Mã xác nhận  
Phản hồi  
 Off  Telex  VNI  VIQR
Tài liệu đính kèm: (.gif, .jpg, .png, .jpeg, .doc, .docx, .xls, .xlsx, .zip, .rar)
 
Ý kiến độc giả

Sự kiện nào được quan tâm nhiều nhất?

  •   Khai trương Làng Văn hoá - Du lịch các dân tộc Việt Nam
  •   Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa
  •   Bầu chọn Vinh Hạ Long là kì quan thiên nhiên thế giới
  •   Việt Nam vận động đăng cai ASIAD 18
  •   Bầu chọn Quốc hoa Việt Nam
Loading
Langvietonline.vn
1 2 3 4 5
Review This Site