19:13 | 02/02/2017

Gà trong tín ngưỡng tâm linh ngày Tết

(LV) - Trong tâm thức từ thời nguyên thủy, gà đã trở thành con vật thân thuộc quý mến của con người. Khi còn sống trong môi trường hoang dã - gà rừng đã bộc lộ những phẩm chất rất cần thiết cho con người.

>>> Hương thị ngày xưa 

Những lợi ích của loài gà

Gà là loài chim có lông vũ sặc sỡ vẻ đẹp núi ngàn. Tầm bay của nó không vượt quá tầm mắt quan sát chiêm ngưỡng của con người. Tập tính siêng năng đạp mái trong bầy đàn cùng với tiếng gáy vang rền dõng dạc và cái cựa dài sắc nhọn uy lực của gà trống đã bộc lộ khá đậm nét vị thế đáng nể của giống đực. Đặc điểm thành thạo lót ổ, siêng năng đẻ trứng, ấp trứng kiên trì nhẫn nhịn, cần mẫn, bới đất lật cỏ kiếm mồi, dằn dữ xả thân bảo vệ đàn con của gà mái cũng làm cho con người thán phục. Đặc biệt tiếng gáy báo sáng gọi mặt trời thức dậy mở ra một ngày săn bắt hái lượm của gà đã trở thành nhịp điệu sinh học, thời gian biểu làm việc và nghỉ ngơi của con người.

Ảnh: Lê Hà

Khi công cụ thô sơ con người có thể đã săn, bẫy được gà để về nuôi. Chỉ khi công cụ sắc bén uy lực hơn, con người mới có thể bắt về thuần dưỡng những gia súc từ nguồn hoang dã.

Có thể nói gà là con vật được thuần dưỡng thành công đầu tiên của con người. Trải qua hàng ngàn, hàng vạn năm, gà vẫn là con vật đứng hàng đầu trong hệ thống gia cầm. Chăn nuôi gà trở thành phổ biến rộng rãi mang tính quảng đại. Khai thác lợi ích từ con gà đã mang lại giá trị khổng lồ cho con người. Ngoài giá trị kinh tế và dinh dưỡng ra, giá trị văn hóa - xã hội của loài gà cũng rất to lớn.

Đã từ nhiều đời nay gà đã đi vào thơ ca, nhạc, họa để lại những tác phẩm hoàn hảo tuyệt mĩ. Gà đã trở thành vật thiêng trong chuỗi giá trị biểu trưng biểu tượng của mười hai con giáp. Trong đời sống chí ít cũng có một phần mười hai số người sinh năm Dậu đã suốt đời may mắn mang thương hiệu tuổi con gà.

Sản phẩm từ gà không bỏ phí thứ gì, được con người khai thác sử dụng triệt để. Người ta nuôi gà lấy thịt, lấy trứng để ăn, lấy lông để sản xuất ra hàng hóa mặc ấm. Sử dụng gà trong trò chơi thi đấu và cả cá cược thử vận may rủi. Ngay như cái màng lụa trong mề gà cũng dùng để làm thuốc chữa bệnh tiêu hóa.

Giá trị “văn hóa” của loài gà

Bên cạnh giá trị vật thể ấy, gà còn ẩn dấu tiềm năng phi vật thể rất to lớn đối với con người lúc sinh ra, khi cúng mụ đầu đều phải có trứng gà, thịt gà. Khi qua đời trước linh cữu nhất thiết phải có bát cơm quả trứng. Tục lệ xem chân gà, bói chân gà để phỏng đoán mọi sự sắp diễn ra trong nhà xuyên suốt cả vòng đời con người. Con gà trong tranh dân gian Đông Hồ - Hàng Trống được xem là biểu tượng cho phú quý vinh hoa khát vọng của mọi gia đình. Nuôi gà chọi được coi chịu chơi, nuôi gà cảnh được cho là tao nhã.

Trước đây đi Tết làm quà không dùng chai rượu, hộp bánh, giỏ quả như bây giờ mà đi Tết các gia đình thường là con gà hoặc đôi gà trống thiến. Thăm nom người đau ốm không có phong bì mà thường là chục trứng gà con so. Quà biếu quà tặng bằng sản vật con gà rất giản dị lại cao sang, rất thanh bạch mà đầy nghĩa cử thân tình, thiện chí, ít gây ra sự tha hóa đố kị, kênh kiệu ở cả người cho và người nhận.

Gà trong tâm thức của người Việt

Trong cộng đồng 54 dân tộc Việt Nam, gà bao giờ cũng là con vật hiến sinh, hiến tế hàng đầu. Trên các mâm cỗ cúng ngày lễ ngày Tết, ngày giỗ ở bất cứ cư dân dân tộc nào cũng đều có con gà, đĩa xôi. Người Việt quí trọng con gà nên mới lấy nó làm vật dâng cúng dâng tế lên các đấng siêu nhiên, các bậc ông bà tổ tiên, thế giới thần linh. Ngay từ thời đại Sơn Tinh - Thủy Tinh, con gà cũng là một trong ba con vật cao quý trở thành vật thiêng cưới hỏi lễ vật dâng lên chốn ngai rồng (voi chín ngà, gà chín cựa, ngựa chín hồng mao).

Bà con Trường Sơn - Tây Nguyên coi con trâu là vật tế thần, nhưng trước khi đi tế lễ dựng cây nêu buộc trâu phải cúng gà, tưới máu gà lên đỉnh cột và buộc các tua lông gà vào thân cột buộc trâu để lấy vía, cầu may.

Người Vân Kiều ở Trung bộ làm lễ tra lúa nhất thiết phải mổ gà cúng giàng cầu mùa, vẩy tiết gà lên hạt giống rồi mới gieo tỉa cầu mong lúa mạ tươi tốt mùa vụ bội thu, no đủ.

Người Si La ở vùng núi cao phía Bắc trong lễ cúng bản, cúng Mường, cúng hồn lúa cầu mùa lễ vật nhất thiết phải có một con gà, một quả trứng gà, một giỏ cơm xôi. Cúng xong mổ tiếp con gà nữa để giữ điều may điều lành. Rồi lại mổ tiếp con gà nữa cúng cho hồn lúa, điều tốt lành ở lại quanh năm suốt tháng với nhà mình.

Trong lễ cúng của đồng bào dân tộc thường có con gà trống là vật hiến sinh
Trong lễ cúng của đồng bào dân tộc thường có con gà trống là vật hiến sinh. Ảnh: Thanh Hà

Người Lô Lô ở miền biên giới cực Bắc Lào Cai, Hà Giang có một phong tục lạ là trong đêm 30 Tết chờ cho tiếng gà gáy sáng đầu tiên trong bản cất lên lúc ấy cả cộng đồng mới thực sự tưng bừng đón phút giao thừa.

Quan niệm của người Lô Lô ngày 30 Tết là quan trọng nhất. Nhà nhà quét dọn tống khứ rác rưởi ra xa nhà, xa làng bản nhằm xua đuổi những rủi ro, uế tạp. Buổi chiều nhà nhà làm bữa cúng tất niên, cúng sức khỏe, hồn sống cho mọi thành viên gia đình. Trong lễ cúng này đàn ông được cúng bằng gà mái, còn đàn bà cúng bằng gà trống. Các công cụ sản xuất như cuốc, xẻng, dao dựa, cày bừa, chuồng trại đều được dán giấy quét màu vàng, màu bạc để cầu may và không được di chuyển động chạm tới trong ba ngày Tết.

Đêm giao thừa, cả cộng đồng Lô Lô giỏng tai, sốt ruột chờ đợi tiếng gà đầu tiên gáy sáng. Bất kể lúc nào dù sớm hay muộn, cứ hễ tiếng gà gáy đầu tiên trong đêm giao thừa đó chính là thời khắc thiêng liêng đón Tết của bản. Lúc đó, chủ nhà thắp hương cúng năm mới, cử người gánh nước cầu may, cử người đánh thức các con vật nuôi dậy cùng người đón Tết. Tiếng lợn kêu, gà gáy, chó sủa, ngựa hí và tiếng người reo hú ầm ĩ hòa cùng âm hưởng trống đồng Lô Lô làm náo nhiệt đêm đón giao thừa.

Ngô Quang Hưng

Ý kiến bạn đọc
Họ và tên  
Email    
Tiêu đề  


Mã xác nhận  
Phản hồi  
 Off  Telex  VNI  VIQR
Tài liệu đính kèm: (.gif, .jpg, .png, .jpeg, .doc, .docx, .xls, .xlsx, .zip, .rar)
 
Ý kiến độc giả

Sự kiện nào được quan tâm nhiều nhất?

  •   Khai trương Làng Văn hoá - Du lịch các dân tộc Việt Nam
  •   Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa
  •   Bầu chọn Vinh Hạ Long là kì quan thiên nhiên thế giới
  •   Việt Nam vận động đăng cai ASIAD 18
  •   Bầu chọn Quốc hoa Việt Nam
Loading
Langvietonline.vn
1 2 3 4 5
Review This Site