In bài này
23:13 | 19/03/2017

Tái hiện lễ tra hạt của đồng bào Khơ Mú

(LV) – Sáng 19/3, đồng bào Khơ Mú bản Tọ Cuông, xã Ẳng Tở, huyện Mường Ảng (Điện Biên) đã tái hiện lễ tra hạt cầu mùa tại Làng Văn hóa – Du lịch các dân tộc Việt Nam (Đồng Mô, Sơn Tây, Hà Nội).

 >>> Đặc sắc Lễ cầu mưa của dân tộc Khơ Mú

Từ trước tới nay, người Khơ Mú chủ yếu sống dựa vào nương rẫy. Cây trồng chính là lúa nương, ngô, khoai, sắn và dùng công cụ thô sơ để tra hạt: Dao, rìu, gậy chọc hốc. Hàng năm, đồng bào Khơ Mú duy trì và tổ chức nhiều lễ hội liên quan đến nông nghiệp, trồng trọt như lễ hội: Ăn mừng cơm mới, cầu mưa, cầu mùa, kin lẩu nó,… trong đó không thể thiếu lễ hội “Tăng rôi pư chui ngo sừm la” hay còn gọi là Lễ tra hạt.

Lễ cúng trong tổ tiên trước khi làm lễ tra hạt
Lễ cúng trong tổ tiên trước khi làm lễ tra hạt.

Lễ tra hạt của dân tộc Khơ Mú thường diễn ra vào mùa xuân, khoảng tháng giêng - tháng 2 (Â m lịch) hàng năm, phần lễ diễn ra tại gốc cây to ở đầu nương rẫy, phần hội diễn ra tại sân bãi trong bản.

Đồng bào Khơ Mú lên nương làm lễ tra hạt
Đồng bào Khơ Mú lên nương làm lễ tra hạt.

Trước hết là phải chọn ngày để làm lễ tra hạt, ngày tra hạt thường được căn cứ vào việc được hay mất mùa của gia đình đó, tức là nếu gia đình nào đi gặt lúa vào ngày mùng 5 thường hay được mùa thì từ đấy gia đình đó lấy ngày mùng 5 làm ngày tra hạt và ngày gặt. Ngoài ra người Khơ Mú kiêng gặt lúa và tra hạt vào ngày làm nhà, ngày sinh, ngày, giờ mất của ông bà, bố mẹ.

Lễ vật không thể thiếu đó là hạt giống của người Khơ Mú
Lễ vật không thể thiếu đó là hạt giống của người Khơ Mú .

Khi lễ vật được chuẩn bị xong, Thầy cúng thay mặt dân bản cầu khấn thần linh. Trước khi cúng, thầy cầm bó đuốc xua xung quanh gốc cây to cúng 3 vòng rồi mới đặt lễ cúng, thầy mo nắm từng nắm xôi nhỏ chấm vào thức ăn, để lên gốc cây và cúng.

Thầy cúng Quàng Văn Cá làm lễ cúng thần linh
Thầy cúng Quàng Văn Cá làm lễ cúng thần linh.

Lễ hội tra hạt là đặc trưng của cuộc sống muôn sắc màu, đầy những âm thanh tuyệt diệu của tự nhiên, tạo cảm hứng cho những nghệ nhân dân gian sáng tạo nên chiếc gậy chọc lỗ tra hạt độc đáo. Chiếc gậy không chỉ trở thành công cụ lao động mà còn là nhạc cụ đem lại những phút giây thư giãn trong trẻo trong quá trình lao động. Lúa giống dùng để tra hạt phải được sàng sẩy sạch sẽ rồi phơi khô đảm bảo không mối mọt, không bị lép mới được đem ra gieo trồng.

Đồng bào Khơ Mú tra hạt đón vụ mùa mới
Đồng bào Khơ Mú tra hạt đón vụ mùa mới.

Chiếc gậy dùng để chọc lỗ tra hạt được thiết kế to cỡ cổ tay, dài từ 1,8m đến 2m. Gậy có 3 phần: Phần đầu bằng gỗ cứng đẽo nhọn ở một đầu, có khi còn được bịt sắt, phần thân thường bằng tre và phần cuối được gắn với các nhạc cụ được chế tác đơn giản, trước đây thường là những ống tre, nứa nhỏ cho những viên sỏi vào trong, sau này hiện đại hơn có khi là những hộp kim loại bên trong đựng những viên bi… Chiếc gậy vừa là công cụ lao động, vừa là nhạc cụ nhằm đem lại những phút giây thư giãn trong quá trình lao động, động viên mọi người gắng sức lao động và quên đi những mệt nhọc.

Khi chọc lỗ, đàn ông khỏe mạnh dàn hàng ngang đi trước, vừa nhún nhẩy, vừa vung gậy chọc lỗ, những âm thanh dội lên như khích lệ mọi người cùng tham gia lao động. Các cô gái theo sau nhịp nhàng vung tay gieo những hạt lúa giống vào lỗ, chân gạt nhẹ lấp đất, tất cả đều nhịp nhàng, uyển chuyển.

Đông đảo du khách và đồng bào tham dự lễ tra hạt của người Khơ Mú
Đông đảo du khách và đồng bào tham dự lễ tra hạt của người Khơ Mú.

Sau mỗi mùa vụ, đồng bào thường treo cây gậy chọc lỗ trên gác bếp để tránh mối mọt. Cũng có gia đình để trên nương để thờ “ma nương”, vụ sau lại đem ra dùng. Đồng bào quan niệm khi tra lúa xong nếu đốt hoặc sử dụng gậy chọc lỗ vào những việc kiêng kị thì cây lúa sẽ bị chết, vụ mùa sẽ bị thất thu.

Múa tăng bu trong lễ tra hạt của người Khơ Mú
Múa tăng bu trong lễ tra hạt của người Khơ Mú.

Ngày nay, phương thức canh tác theo hình thức chọc lỗ tra hạt không còn phổ biến, nhưng điệu múa tra hạt thì vẫn tồn tại trong đời sống văn hóa văn nghệ của đồng bào. Múa tra hạt không còn chỉ hạn chế trong một gia đình hay dòng họ, mà nó là ngày hội chung của cả bản, cả vùng. Lễ tra hạt của người Khơ Mú gắn với nhạc cụ vang lên âm thanh tưng bừng rộn rã, như sự giao hòa âm dương, thức dậy những khát vọng về một cuộc sống ấm no hạnh phúc…

Tố Oanh

Copyright © 2010 Làng Việt

 In bài này